Een recente studie van de Onafhankelijke Ziekenfondsen (met Helan in Vlaanderen) toont dat de gezinssituatie mee bepaalt in welke mate mensen mentale gezondheidszorg gebruiken. Zo blijkt dat mensen zonder partner of kinderen vaker naar de psychiater gaan en vaker antidepressiva of antipsychotica gebruiken. Hoewel eenzaamheid een subjectief gevoel is, is er een duidelijke link tussen een gebrek aan kwalitatieve sociale interactie en het ontwikkelen van mentale gezondheidsproblemen.

Sterke algemene stijging in gebruik mentale zorg

De studie van de Onafhankelijke Ziekenfondsen analyseerde de gegevens tussen 2017-2024 van meer dan 300.000 leden. Een eerste opvallende vaststelling is de duidelijke en aanhoudende toename in het gebruik van mentale gezondheidszorgen bij de volledige onderzoekspopulatie:

Het chronisch gebruik van antidepressiva nam toe met meer dan 60%.
Bij antipsychotica gaat het om een stijging met bijna 93%, al blijft het gebruik daarvan beperkt tot een kleinere groep.
Ook het aantal mensen dat een psychiater consulteerde, steeg met bijna 30% tussen 2017-2023.

Deze toename wijst mogelijk op een algemene groeiende druk op de mentale gezondheidstoestand maar kan ook samenhangen met veranderd voorschrijfgedrag, en een veranderde houding tegenover hulp zoeken.

Impact gezinssituatie en gender

Eenzaamheid werd in eerder onderzoek van BELHEALTH gelinkt aan een slechtere mentale gezondheid met onder andere klachten als depressie, angststoornissen en een lagere levenstevredenheid. De resultaten uit het onderzoek van de Onafhankelijke Ziekenfondsen lijken de link tussen eenzaamheid met een verhoogde mentale kwetsbaarheid te bevestigen: ​

Mensen zonder partner: hebben 38% meer kans om antidepressiva chronisch te gebruiken en hebben ook meer kans om chronische gebruiker te zijn van antipsychotica (+57%). Alleenwonenden hebben 77% meer kans om naar de psychiater te gaan dan mensen die samenleven met een partner.
Mensen zonder kinderen hebben een hogere kans op zowel het chronisch gebruik van antidepressiva (+ 24%), het chronisch gebruik van antipsychotica (+73%) als op consultaties bij de psychiater (+12%) ten opzichte van mensen met kinderen.

Uit het onderzoek bleek ook nog een belangrijk verschil in het gebruik van mentale gezondheidszorg tussen mannen en vrouwen:

• Vrouwen hebben bijna dubbel zoveel kans als mannen om antidepressiva te gebruiken en doen ook ongeveer de helft vaker (+49%) beroep op een psychiater.
• Gezinscontext gecombineerd met gender resulteert in nog scherpere verschillen. Zo ligt het gebruik van antidepressiva en psychiatrische consulten het hoogst bij alleenstaande vrouwen zonder kinderen. Bij antipsychotica valt dan weer op dat alleenstaande mannen zonder kinderen het hoogste gebruik vertonen (+213% ten opzichte van mannen met partner en kinderen).

“Dit is geen pleidooi om een partner te zoeken of kinderen te krijgen. De realiteit is een pak complexer: gezinscontext en mentale gezondheid beïnvloeden elkaar wederzijds. Wat deze studie wel toont, is dat wie mentaal welzijn wil aanpakken ook aandacht moet hebben voor het inbouwen van een gepaste hoeveelheid kwalitatieve sociale interactie,” stelt Katrien De Reu, arts-experte bij de Onafhankelijke Ziekenfondsen.

Op basis van deze analyse kan dus geen uitspraak worden gedaan over de richting van de causaliteit. De resultaten wijzen mogelijk op een wederzijdse samenhang tussen beide factoren.

Eenzaamheid lijkt hierin een relevante factor. Sociaal isolement wordt in verband gebracht met een hogere prevalentie van depressieve en angstklachten, evenals met een toename in het gebruik van psychofarmaca en mentale gezondheidszorg.

Onderzoek toont ook aan dat het stigma rond psychische kwetsbaarheid gevoelens van eenzaamheid kan versterken. Mensen durven er daardoor soms minder over te praten of hulp te zoeken, wat hun isolement kan vergroten. Zo kan een moeilijk te doorbreken vicieuze cirkel ontstaan, vooral bij mensen met weinig sociale steun.

Nood aan beleid met oog voor sociale realiteit

De Onafhankelijke Ziekenfondsen pleiten er daarom voor om in het beleid rond mentale gezondheid:

• De aandacht te verhogen voor de doelgroep alleenstaanden (met of zonder kinderen) in het interfederaal plan GGZ (dat het licht moet zien in 2026). Het plan mag zich niet beperken tot zorg, maar moet inzetten op gezondheidspromotie en preventie van mentale problemen.
• Het stigma rond psychische kwetsbaarheid te doorbreken om maatschappelijke participatie te versterken. Dit kan door de inzet van ervaringsdeskundigen, sensibiliserings- en informatiecampagnes en door inclusieve omgangsvormen binnen organisaties en publieke diensten te promoten.
• Van eenzaamheid een beleidsprioriteit te maken. Dit omvat investeringen in ontmoetingsplekken in de buurt, stimuleren van vrijwilligerswerk en ondersteuning van lokale initiatieven. Organisaties die zich inzetten voor versterking van sociale cohesie en participatie verdienen structurele ondersteuning. Ze moeten een stem behouden in het politieke debat, zodat de noden van groepen die anders moeilijk gehoord worden, voldoende aandacht krijgen. ​
• Te investeren in opleiding en onderzoek naar onderbouwde interventies tegen eenzaamheid. Dit houdt in dat zorgverstrekkers opgeleid worden in het herkennen en aanpakken van eenzaamheid en dat er geïnvesteerd wordt in wetenschappelijk onderzoek naar eenzaamheid, gekoppeld aan gezondheidseconomische evaluaties.
• Maatregelen te nemen ter bevordering van sociaal contact. Dit kan door programma’s te ontwikkelen of uit te breiden die mensen -en in het bijzonder alleenstaanden- aanmoedigen om deel te nemen aan sportieve, artistieke, sociale en vrijetijdsactiviteiten. ​

Bron: de studie analyseerde de gegevens van 312.543 leden van de Onafhankelijke Ziekenfondsen die tussen 2017 en 2024 onafgebroken aangesloten waren. Er werd gekeken naar het gebruik van antidepressiva, antipsychotica en psychiatrische consulten in relatie tot gezinscontext.