Bij het volgen van talrijke debatten en deskundige commentaren over de tsunami die kunstmatige intelligentie voor onze banen betekent, komt steeds weer één centrale vraag naar voren: waarom bekijken we de arbeidsmarkt dan uitsluitend vanuit het perspectief van prestaties? Sneller, verder, sterker… Dat is inderdaad de drijfveer van ons dagelijks leven en de bron van innovatie. Een volslagen absurditeit voor een aantal mensen die dagelijks met ons samenwerken.
En dan vragen we ons af, als de microfoons uit staan: wat stoort ons eigenlijk zo aan het begrip prestatie? Het gevoel gevangen te zitten in een helse cyclus? Het onrecht dat inherent is aan onze herverdelingssystemen? De ongelijkheden die steeds groter worden? Laten we samen proberen het te begrijpen.

Centraal in deze ‘problematiek’ staat het idee dat het streven naar prestaties en de ontplooiing van de mens onverenigbare prioriteiten zijn. In werkelijkheid, zelfs als we de encycliek van paus Leo XIV over kunstmatige intelligentie niet hebben gelezen, zet de katholieke kerk zich in om de morele superioriteit van de mens ten opzichte van het algoritme te herstellen. Dat is voldoende om ons aan te sporen te kijken naar wat mens en prestatie verenigt in plaats van ze tegenover elkaar te plaatsen.

Verbeterde werknemers of overbodige werknemers?

Er zullen ongetwijfeld aanzienlijke banenverliezen plaatsvinden door de onvermijdelijke opkomst van kunstmatige intelligentie in de bedrijfsvoering. Dit worden helaas ‘collateral damage’ genoemd (en het ‘nieuwe’ hieraan is dat alle hiërarchische niveaus hierdoor worden getroffen).
Om deze nieuwe transformatie van de arbeidswereld ‘seren’ tegemoet te treden, moeten we ons verzoenen met de definitie van de ‘augmented worker’. Er zijn maar weinig mensen die zichzelf zien als gemuteerde robocops die klaar staan om een rapport, een strategie, een planning, een regel code of een ambachtelijk product van uitzonderlijke kwaliteit te produceren. Voor de meesten is technologie (waaronder AI) een assistent die synoniem staat voor snelheid, kwaliteit en comfort. Wat we vandaag de dag missen, is een geloofwaardig antwoord op de vraag hoe we de tijd die we dankzij het min of meer intensieve gebruik ervan winnen, moeten besteden. Het zal geen vrije tijd zijn (hoe zouden we dat financieren?). Het zullen nieuwe taken zijn die, of we dat nu leuk vinden of niet, waarde moeten genereren.

Als herverdeling echt zou werken, zou het een heel ander verhaal zijn…

We zijn verwikkeld in een wedloop om resultaten – en dus om prestaties, ook al wordt het logische verband niet altijd in acht genomen! –, omdat dit een noodzakelijke voorwaarde is om ons systeem van welvaartsverdeling via de financiering van de sociale zekerheid in stand te houden. En wij denken dat degenen die zich afvragen of het wel zin heeft om te streven naar prestaties, degenen zijn die constateren dat herverdeling niet werkt. Waarom zeggen ze dat?

Het misbruik aan beide uiteinden van de waardeketen, dat wil zeggen enerzijds de leidinggevenden die zich volproppen met schandalige superwinsten en anderzijds de uitkeringsgerechtigden die misbruik maken van de sociale zekerheid zonder ooit ook maar de minste intentie te hebben getoond om eraan bij te dragen. Deze uitersten bestaan, dat is een feit, maar ze zijn marginaal. Ze stellen de algemene rechtvaardigheid van ons sociale stelsel niet ter discussie. Ze sporen ons aan tot waakzaamheid, zonder ooit af te zien van deelname aan het maatschappelijke project, hoe onvolmaakt dat ook moge zijn…

Altijd behoefte om jezelf bang te maken

We zijn uiteindelijk toch een beetje gevangenen van onze denkwijzen, waarin angst een belangrijke rol speelt. De druk en het voortdurende streven naar efficiëntie die we onszelf opleggen, zijn in eerste instantie bronnen van basismotivatie. Het zijn onbetwistbaar drijfveren.

Als we er niet goed mee omgaan, verandert dit soms in een illusie van macht of alwetendheid voor sterke ego’s; voor een grote meerderheid van de werknemers verandert het vooral in angst en de vrees om te verdwijnen. Toch weten we heel goed dat angst geen plaats heeft, noch in onze bedrijven, noch in de cocon van ons privéleven.

Dat hebben we niet nodig om vooruit te komen. Prestatie, als basis voor solidariteit, houdt geen gevoel van angst of onderwerping aan een ‘machine’ in die nooit stilstaat. Ze vindt zichzelf elke dag opnieuw uit in een context die onvermijdelijk verandert, en sluit perfect aan bij persoonlijke ontwikkeling en deelname aan het collectieve project. Een complex evenwicht, soms… Een verrijkende aanpak, altijd.

Jean-Paul Erhard